Mevduat Güvencesinin Sınırlandırılması

• Mevduat nedir? Mevduat toplama yetkisine kimler sahiptir?
  Belirli bir süre sonunda veya istenildiğinde çekilmek üzere bankalara faiz karşılığı yatırılan para, mevduat olarak tanımlanmıştır.
  
  Bankalar Kanunu'na göre izin verilen bankalarla özel kanunlarına göre yetkili olanlar dışında hiç bir gerçek veya tüzel kişi mevduat toplayamaz. Kuruluş izni veya Türkiye'de şube açma izni almış olan bir bankanın, mevduat kabulü veya bankacılık işlemleri yapmak üzere ayrıca Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu'ndan izin alması gerekmektedir. Verilen izinler Resmi Gazetede yayımlanır.

• Mevduatın güvence altına alınma gerekçesi nedir?
  Bankalar işlevleri ve portföyleri itibariyla likidite ve ödeme güçlüğüne düşme gibi risklerle karşı karşıya kalabilmektedir. Yayılma etkisiyle bir bankada çıkan bir problem diğer bankaları da etkileyerek genel bir problem oluşturabilmektedir. Özellikle ani mevduat çekilmelerinin sektörde yaratabileceği olumsuz etkiler de dikkate alındığında mali piyasalarda güven unsuru oldukça büyük önem arzetmektedir. Bankacılık sektöründe güven ve istikrar ortamının korunmasına yönelik olarak bir takım tedbirler alınmaktadır. Bunlar içerisinde en temel düzenlemeler olarak; mevduat sigorta sistemi, bankalara yatırılan tasarruflar üzerinden belirli oranlarda TCMB nezdinde nakden zorunlu karşılık ayrılması, her an nakde çevrilebilecek kıymetler tutulması sayılabilir.
  

• Mevduatın güvence altında olmasını sağlamaya yönelik yasal tedbirler nelerdir?
  Bankalar Kanunu, tasarruf mevduatının korunmasına yönelik olarak Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'nun oluşturulmasını öngörmüştür. Bankalardaki tasarruf mevduatı kamu tüzel kişiliğine sahip Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu tarafından sigorta edilir.
  
  Bunun dışında, bankaların kuruluşu, işleyişi ve denetimi için birçok yasal düzenleme oluşturulmuştur.
  
  Bu çerçevede;
  -Sermaye Yeterliliğinin Ölçülmesi,
  -Risk Yönetimi,
  -Bankalarca tesisi gereken karşılıklar,
  -Bağımsız denetime ilişkin düzenlemeler,
  -Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu ile ilgili düzenlemeler,
  -Bankaların mevduat için ayrırmak zorunda olduğu yasal karşılıklara ilişkin düzenlemeler,
  
  Bankacılık sektörünün güçlü ve şeffaf bir yapıya kavuşturularak nihai olarak tasarrufları korumaya yönelik düzenlemelerdir.

• Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'nun görev ve yetkileri, kaynakları nelerdir?
  Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'nun görev ve yetkilerinden bazıları şöyledir:
  -Bankalardaki tasarruf mevduatını sigorta etmek, sigorta kapsamındaki mevduatı izlemek, fon mevcudunu yönetmek ve değerlendirmek,
  -Bankacılık işlemleri yapma ve/veya mevduat kabul etme izni kaldırılan bankaların; yönetim ve denetimini üstlenmek, mevduat sahiplerine sigorta kapsamında bulunan mevduatı doğrudan veya ilan edeceği bir banka aracılığı ile ödemek.
  -Hisseleri kısmen veya tamamen kendisine intikal eden bankaların mali bünyelerinin güçlendirilmesi, yeniden yapılandırılması, devri, satışı veya tasfiyesi ile ilgili çalışmaları yapmak.
  
  Fonun gelir kaynaklarından bazıları aşağıda belirtilmiştir:
  -Mevduat sigorta primleri,
  -Zamanaşımına uğrayan mevduat, emanet ve alacaklar,
  -Kuruluş izni verilen bankaların kurucularının asgari sermayenin yüzde onu tutarında Fona yatıracakları sisteme giriş payları.
  Olağanüstü hallerde Fon, Hazine Müsteşarlığından izin almak kaydıyla borçlanabileceği gibi ihtiyaç duyulduğunda Hazine Müsteşarlığı'nca Fona borç verilmek üzere özel tertip Devlet İç Borçlanma Senedi ihraç edilebilir.

• Bankaların yasal zorunluluk kapsamında mevduat için ayırmak zorunda oldukları karşılıklar nelerdir?
  Olağanüstü mevduat çekilişlerinde kullanılmak üzere bankalar topladıkları mevduatın (tasarruf - ticari ayırımı olmaksızın) belirli bir oranında T.C. Merkez Bankası nezdinde nakden Zorunlu Karşılık ve Disponibl (kolayca nakde dönebilecek) değer bulundurmak zorundadırlar.
  Zorunlu karşılık ve umumi disponibilite oranları aşağıdaki gibidir:
  Zorunlu Karşılık Oranı Umumi Disponibilite Oranı
  Türk Lirası Yükümlülüklerde %6 %4
  Yabancı Para Yükümlülüklerde %11 %1
  
  Bankalar YTL üzerinden topladıkları her 100 birimlik mevduatın 10 birimlik kısmını, her döviz cinsi üzerinden topladıkları 100 birimlik mevduatın 12 birimlik kısmını TCMB nezdinde nakit veya kıymet olarak tutarlar.
  
  Diğer taraftan bankalar, yurt içi şubelerinde gerçek kişiler tarafından açılmış olan Türk Lirası cinsinden tasarruf mevduatı ile tasarruf mevduatı niteliğine sahip altın depo ve döviz tevdiat hesapları toplamı üzerinden üçer aylık dönemler itibariyle, bilanço kalemlerindeki çeşitli rasyolara göre değişen oranlarda (Onbinde 12,5 ile Onbinde 25,5 arasında) Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na mevduat sigorta primi öderler.

• Mevduat güvencesinin yasal dayanağı nedir?
  Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu'nun 31.10.2003 tarih, 1143 sayılı Kararı ile, 4389 sayılı Bankalar Kanunu'nun ilgili maddeleri uyarınca hazırlanan "Sigortaya Tabi Tasarruf Mevduatı ile Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonunca Tahsil Olunacak Primlere İlişkin Esaslar" belirlenmiştir.

• Türkiye'deki bankaların yurtdışı (off shore) şubelerindeki tasarruf mevduatları güvence kapsamında mıdır?
  Türkiye'deki bankaların yurtdışı şubelerindeki tasarruf mevduatı hesapları, mevduat güvencesi kapsamı dışındadır.

• Türkiye'deki bankaların serbest bölge şubelerindeki tasarruf mevduatı güvence kapsamında mıdır?
  Türkiye'deki bankaların Serbest Bölge şubelerindeki tasarruf mevduatı hesapları, mevduat güvencesi kapsamındadır.

• Mevduat güvencesinin kapsamı nedir?
  Türkiye'de faaliyet gösteren ve mevduat kabulüne yetkili bulunan bankaların, yurt içi şubelerinde gerçek kişiler tarafından açılmış olan Türk Lirası cinsinden tasarruf mevduatı ile tasarruf mevduatı niteliğine sahip altın depo ve döviz tevdiat hesapları mevduat sigortasına tabidir.
  
  Türkiye'de yalnızca kıyı bankacılığı faaliyeti göstermek üzere kurulan bankalarda bulunan mevduat, mevduat sigortasına tabi değildir.
  Bir bankanın sermayesinin yüzde on ve daha fazlasına sahip ortakları ile yönetim kurulu başkan ve üyelerine, genel müdür ve yardımcılarına, kredi açmaya yetkili memurlarına, denetçilerine ve bunların ana, baba, eş ve çocuklarına ait o bankadaki tasarruf mevduatı sigortaya tabi değildir.

• Yurt dışında yerleşik gerçek kişilere ait tasarruf mevduatları güvence kapsamında mıdır?
  Yurt dışında yerleşik kişilerin Türk Lirası ve döviz cinsinden mevduat hesapları mevduat sigortası kapsamındadır.

• Mevduat hangi limitler dahilinde güvence altına alınmıştır?
  Türk Lirası cinsinden tasarruf mevduatı ile tasarruf mevduatı niteliğini haiz altın depo ve döviz tevdiat hesaplarının anapara ve faiz tutarları toplamının;
  -05 Temmuz 2004 tarihine kadar tamamı,
  -05 Temmuz 2004 tarihinden itibaren 50 milyar Türk Lirasına (50 bin YTL) kadar olan kısmı,
  sigorta kapsamındadır.

• Tasarruf ve ticari mevduat nedir? Mevduat güvencesi açısından aralarında fark var mıdır?
  Tasarruf Mevduatı; gerçek kişiler tarafından açtırılan ve ticari işlemlere konu olmayan mevduattır. Tasarruf mevduatı üzerine çek keşide edilmesi ticari işlem niteliğinde olmadığından tasarruf hesapları üzerine çek keşide edilmesi hesabın mevduat sigortasından yararlanmasını engellemez.
  
  Ticari Kuruluşlar Mevduatı; Gerçek kişilerin ticari işletmeleri, her çeşit ortaklık, kamu iktisadi teşebbüsleri ve bunlara bağlı müessese ve bağlı ortaklıklara, genel ve katma bütçeli kuruluşlara, yerel yönetimlerin ticari işletmelerine, döner sermayeli kuruluşlara, vakıf, dernek, sendika, birlik ve mesleki kuruluşların kurdukları ya da katıldıkları ticari işletmelere, sigorta sirketlerine ait mevduattır.
  
  Mevduat güvencesi düzenlemelerinde Ticari Mevduat hiçbir zaman güvence kapsamına alınmamışken Tasarruf Mevduatı, mevduat güvencesi kapsamındadır.

• Şahıs firmalarının mevduatı güvence kapsamında mıdır?
  Şahısların ticari işletmeleri için açılan hesaplar da ticari nitelikli olduğundan mevduat güvencesi kapsamı dışındadır. Örneğin; Kurfalı Eczanesi Kudret Durmuşoğlu adına açılan hesap gerçek kişinin ticari işletmesi için açılmıştır. Bu nedenle ticari hesap türünde yer alacağından mevduat güvencesinden yararlanamayacaktır.

• Yatırım Fonu, Repo, Devlet Tahvili, Hazine Bonosu gibi yatırım araçları güvence kapsamında mıdır?
  Yatırım fonu, repo, devlet tahvili, hazine bonosu gibi yatırım araçları Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'nun güvencesi kapsamında değildir.

• Bir kişinin birden fazla bankada tasarruf mevduatı varsa, mevduat güvencesinin kapsadığı tutar nasıl hesaplanır?
  Mevduat güvencesi tutarı her bir banka için ayrı ayrı hesaplanır. Örneğin: Bir A kişisinin X Bankasında 40 milyar TL (40 bin YTL), Y Bankasında ise 120 milyar TL (120 bin YTL) tasarruf mevduatı varsa, 05 Temmuz 2004 tarihinden itibaren, X Bankasındaki mevduatının tamamı ve Y Bankasındaki mevduatının da 50 Milyar TL'lık (50 bin YTL) kısmı güvence kapsamındadır.

• Bir kişinin aynı bankanın birden fazla şubesinde tasarruf mevduatı varsa, mevduat güvencesinin kapsadığı tutar nasıl hesaplanır?
  05 Temmuz 2004 tarihinden itibaren, aynı bankanın farklı şubelerindeki mevduatların toplamının 50 milyar TL.'na (50 bin YTL) kadar olan kısmı güvence kapsamındadır. Örneğin A kişisinin X Bankası Y şubesinde 120 milyar TL (120 bin YTL) ve Z Şubesinde 40 milyar TL (40 bin YTL) tutarında tasarruf mevduatı varsa, toplam mevduat tutarı olan 160 milyar TL'nın (160 bin YTL) yalnızca 50 milyar TL.'lık (50 bin YTL) kısmı güvence kapsamındadır.

• Müşterek hesaplardaki mevduat, mevduat güvencesinden nasıl yararlanacaktır?
  Müşterek tasarruf mevduatı hesaplarında güvence tutarı, hesaba ortak olanların her biri için ayrı ayrı geçerli olacaktır.
  Örneğin: 05 Temmuz 2004 tarihinden sonra, A ve B kişisinin X bankasındaki müşterek hesaplarında 220 milyar TL (220 bin YTL) bulunduğunu ve her birinin müşterek hesap üzerinde eşit paya sahip olduğunu varsayalım. Bu durumda, A ve B kişilerinin müşterek hesaptaki payları olan 110 milyar TL'lık (110 bin YTL) tutarların her birinin yalnızca 50 milyar TL'lık (50 bin YTL) kısımları güvence kapsamındadır.
  
  Diğer taraftan, müşterek hesap sahibi gerçek kişilerin, aynı bankada başka hesapları da bulunmakta ise güvence tutarı, ortak hesaptaki tutar ile diğer hesaplarındaki tutarların toplamının 50 milyar TL'lık (50 bin YTL) kısmı için geçerli olacaktır.

• Veli ya da vasi tarafından reşit olmayan (18 yaşindan küçük) veya vesayet altındaki kişiler adına açılmış tasarruf mevduatı hesapları mevduat güvencesinden nasıl yararlanacaktır?
  Bu hesaplar da güvence kapsamındadır.
  
  Veli ya da vasinin aynı bankada kendisine ait başka bir tasarruf mevduatı hesabı var ise velinin / vasinin kendi hesabı da ayrıca güvence kapsamındadır. Küçük ile veli mevduat güvence tutarından ayrı ayrı yararlanır. Örneğin; 05 Temmuz 2004 tarihinden sonra, 18 yaşının altındaki A kişisine 100 milyar TL (100 bin YTL) tutarında hesap açılmış olsun. Aynı şubede A kişisinin velisi olan B kişisi için de 23 milyar TL (23 bin YTL) tutarında ayrı bir hesap mevcut olsun. Bu durumda A kişisinin 100 milyarlık (100 bin YTL) mevduatının 50 milyar TL'lık (50 bin YTL) kısmı ile A kişisinin velisi olan B kişisinin mevduat tutarının tamamı (güvence sınırının altında kalacağı için) güvenceden yararlanacaktır.

• Tasarruf mevduatı hesaplarına tahakkuk eden faizler de güvence kapsamında mıdır?
  Güvence tutarı, ana para ile birlikte hesaba tahakkuk eden faizleri de kapsamaktadır. Bir başka ifade ile hesaptaki anapara ve hesaba tahakkuk eden faizin toplamının 50 milyar TL (50 bin YTL) tutarındaki kısmı güvence kapsamındadır.
  
  Ancak, bankanın bankacılık işlemleri yapma ve mevduat kabul izninin kaldırıldığı tarih itibariyle mevduat hesaplarına tahakkuk ettirdiği faizlerin, sözkonusu tarih itibariyle mevduat toplamları en yüksek beş bankaca uygulanan faiz oranları ortalaması ile bankaca T. C. Merkez Bankası'na bildirilen azami faiz oranları üzerinden hesaplanacak tutarları aşan kısmı mevduat güvencesi sınırları dahilinde olsa bile mevduat sigortası kapsamında olmayacaktır.

• Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu tarafından yapılacak ödemelerde döviz tevdiat ve altın depo hesaplarına uygulanacak kur ve hesaplama biçimi nasıl olacaktır?
  Sigorta kapsamında ödemeler Yeni Türk Lirası olarak yapılacaktır.
  
  Döviz tevdiat hesaplarının Yeni Türk Lirası karşılıkları, Fona devredilen bankanın bankacılık işlemleri yapma ve mevduat kabul etme izninin kaldırıldığı tarihte geçerli olan T. C. Merkez Bankası döviz alış kuru esas alınarak hesaplanacaktır.
  
  Altın depo hesaplarının Türk Lirası karşılığı ise, Fon'a devredilen bankanın bankacılık işlemleri yapma ve mevduat kabul izninin kaldırıldığı tarihte İstanbul Altın Borsası seans kapanış fiyatına ve T. C. Merkez Bankası döviz alış kurlarına göre belirlenecektir.

• 5.7.2004 tarihinde yürülüğe giren değişiklik nedir?
  3.7.2003 tarihli Resmi Gazete'de yayınlanan Bakanlar Kurulu Kararı ile; 5.7.2004 tarihinde mevduat güvencesi 50 milyar TL (50 bin YTL) ile sınırlandırılmıştır.
  
  Hesabın bu tarihten önce açılmış olup vadenin ise 5.7.2004 tarihinden sonra dolmasının bir önemi yoktur.
  
  Örneğin 1.7.2004 tarihinde 1 yıl vadeli olarak açılan bir hesap için mevduat güvencesi 5.7.2004 tarihinden sonra 50 milyar TL (50 bin YTL) ile sınırlıdır.

• Hazine Bonosu/Devlet Tahvili için ödeme güvencesi var mıdır?
  Bankalarca satışına aracılık edilen hazine bonosu/devlet tahvilini satın alan yatırımcı, satışa aracılık eden bankanın düzenlediği emanet makbuzu ile T. C. Merkez Bankası'nın muhabiri olan bankaya (şu anda T. C. Ziraat Bankası) başvurarak bononun/tahvilin karşılığını tahsil edebilir.
  
  Geri alım taahhüdü ile satılan hazine bonosu/devlet tahvili bir başka ifadeyle repo işlemlerinin hukuki niteliği Sermaye Piyasası Kanunu'nda düzenlenmiş olup, anılan Kanun uyarınca işlem süresince menkul kıymetin mülkiyetinin yatırımcıda olduğu hükme bağlanmaktadır.

  Sonuç olarak hem repo işlemine dayanak oluşturan devlet tahvili/hazine bonosu ödemeleri hem de bankaların satışına aracılık ettikleri hazine bonosu/devlet tahvili ödemeleri T. C. Hazine'sinin güvencesi altındadır.